Cardina Talks : " Hiểu tâm trí - Hiểu hành vi - Hiểu chính mình "
Chúng ta có thể rất tự tin khi trò chuyện với người quen, nhưng khi đứng trước một tập thể lại dễ trở nên ngập ngừng, lo lắng. Từ tình huống quen thuộc ấy, buổi chia sẻ thứ Ba tuần này của Xinh – phòng Website với chủ đề “Hiểu tâm trí – Hiểu hành vi – Hiểu chính mình” đã cùng mọi người nhìn sâu hơn vào những điều diễn ra phía sau suy nghĩ và hành vi của mỗi người.
Con người có vốn từ phong phú, có khả năng học hỏi, ghi nhớ và diễn đạt suy nghĩ bằng nhiều cách khác nhau. Chúng ta có thể biết mình muốn nói gì, biết cách kể một câu chuyện hay đưa ra quan điểm, nhưng khi đứng trước nhiều người, mọi thứ đôi khi lại trở nên khó khăn. Vậy nên đôi khi biết mình muốn nói gì chưa chắc đã đủ can đảm để nói ra.
Đằng sau sự im lặng hoặc lúng túng ấy có thể là nỗi sợ nói sai, sợ bị đánh giá, sợ người khác không đồng tình hoặc lo mình để lại ấn tượng không tốt. Điều đáng chú ý là vấn đề không nằm ở việc chúng ta không biết phải nói gì, mà đôi khi nằm ở cảm giác không đủ an toàn để nói ra.
Hiệu ứng ánh đèn sân khấu: Chúng ta đang lo lắng quá nhiều về ánh nhìn của người khác?
Một trong những khái niệm tâm lý học được đề cập là Spotlight Effect – hiệu ứng ánh đèn sân khấu. Khái niệm này mô tả xu hướng con người đánh giá quá cao mức độ mà người khác chú ý đến mình.
Khi đứng trước đám đông, chúng ta dễ có cảm giác như đang ở dưới một chiếc đèn sân khấu, nơi mọi lỗi nhỏ đều có thể bị nhìn thấy. Một lần nói vấp, một khoảnh khắc im lặng hay một lỗi nhỏ trong lúc trình bày có thể khiến chúng ta suy nghĩ rất lâu. Nhưng trên thực tế, những người xung quanh thường cũng đang tập trung vào suy nghĩ, cảm xúc và những vấn đề của chính họ.
Hiểu được điều này có thể giúp mỗi người bớt đặt mình dưới áp lực phải hoàn hảo trong mắt người khác. Không phải mọi ánh nhìn đều là sự phán xét, và không phải mọi sai sót đều được người khác ghi nhớ lâu như chúng ta tưởng.

Mô hình tảng băng trôi: Điều gì đang nằm phía sau một hành vi?
Nếu Spotlight Effect giúp nhìn lại cách chúng ta quan tâm đến ánh nhìn bên ngoài, thì mô hình tâm lý tảng băng trôi của Sigmund Freud lại đưa sự chú ý vào thế giới bên trong.
Phần nổi của tảng băng có thể hình dung là ý thức – những suy nghĩ, cảm xúc và nhận thức mà chúng ta đang trực tiếp trải nghiệm. Bên dưới là những ký ức, thông tin và trải nghiệm chưa hiện diện trong ý thức nhưng có thể được gợi nhớ. Sâu hơn nữa là vùng vô thức, nơi có những mong muốn, nỗi sợ và trải nghiệm mà bản thân không phải lúc nào cũng nhận biết rõ nhưng có thể ảnh hưởng đến cảm xúc và hành vi.
Mô hình này gợi ra một cách nhìn đáng suy ngẫm: một hành vi nhìn thấy bên ngoài chưa chắc đã phản ánh toàn bộ câu chuyện bên trong.
Chẳng hạn, một người liên tục trì hoãn có thể không đơn giản là thiếu kỷ luật. Trong một số trường hợp, phía sau sự trì hoãn có thể là nỗi sợ thất bại, sợ làm không tốt hoặc sợ bị đánh giá. Tương tự, một phản ứng quá mạnh trước một chuyện nhỏ đôi khi có thể liên quan đến những trải nghiệm hoặc cảm xúc cũ chưa được giải quyết.
Điều đó không có nghĩa mọi hành vi đều bắt nguồn từ vô thức, nhưng nó nhắc chúng ta chậm lại trước khi vội vàng gắn cho một người một nhãn nào đó.

Erik Erikson và những câu hỏi đi cùng chúng ta suốt cuộc đời
Từ việc nhìn vào những gì diễn ra bên trong tâm trí, buổi chia sẻ tiếp tục mở rộng sang quá trình phát triển tâm lý của con người qua 8 giai đoạn của Erik Erikson.
Mỗi giai đoạn gắn với một câu hỏi tâm lý quan trọng. Khi còn nhỏ là “Thế giới có an toàn không?”, “Mình có thể tự làm không?”; lớn hơn là “Mình có làm tốt không?”, “Mình là ai?”. Khi trưởng thành, những câu hỏi ấy tiếp tục chuyển thành “Mình có thể gắn kết sâu sắc với người khác không?”, “Mình đang tạo ra giá trị gì?” và cuối cùng là “Cuộc đời mình có ý nghĩa không?”.
Dù được chia thành các giai đoạn theo độ tuổi, những câu hỏi này không nhất thiết biến mất khi chúng ta bước sang một giai đoạn mới. Một người trưởng thành vẫn có thể hoài nghi về năng lực của mình, tìm kiếm câu trả lời cho việc mình là ai hoặc tự hỏi liệu công việc và cuộc sống hiện tại có thực sự phù hợp.
Có lẽ vì thế mà hành trình trưởng thành không chỉ là lớn lên về tuổi tác, mà còn là quá trình liên tục hiểu mình và điều chỉnh cách mình sống.

Maslow: Khi một nhu cầu chưa được đáp ứng, tâm trí sẽ tìm cách quay về đó
Một góc nhìn khác được đưa vào buổi chia sẻ là tháp nhu cầu Maslow. Năm nhóm nhu cầu cơ bản gồm nhu cầu sinh lý, an toàn, gắn kết, được ghi nhận và phát triển bản thân có thể giúp chúng ta hiểu hơn về những điều mình đang tìm kiếm.
Khi thiếu tiền, con người dễ tập trung vào việc kiếm tiền và tạo sự ổn định. Khi cảm thấy cô đơn, nhu cầu được kết nối và có người đồng hành trở nên rõ ràng hơn. Khi đã có nền tảng tương đối ổn định, chúng ta có thể bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến việc được công nhận, phát triển năng lực và sống đúng với điều mình mong muốn.
Các nhu cầu này không phải những bậc thang hoàn toàn tách biệt. Chúng có thể xuất hiện đồng thời và thay đổi tùy từng hoàn cảnh. Vì vậy, thay vì tự trách bản thân vì sao vẫn chưa “tìm thấy đam mê”, đôi khi điều cần làm trước tiên chỉ là nhìn lại xem mình đang thiếu điều gì.
Hiểu chính mình cũng là biết quay về chăm sóc nhu cầu đang bị bỏ trống.

Đừng vội phán xét một con người từ những gì nhìn thấy bên ngoài
Điểm kết nối giữa những khái niệm được đề cập trong buổi chia sẻ nằm ở một điều khá đơn giản: hành vi của con người thường có nhiều lớp hơn những gì chúng ta nhìn thấy.
Một người ít nói chưa chắc là người thiếu tự tin. Một người luôn muốn được công nhận chưa chắc chỉ đang chạy theo vật chất. Một người thường xuyên trì hoãn cũng chưa chắc là người lười biếng. Đằng sau mỗi hành vi có thể tồn tại những nhu cầu, nỗi sợ, trải nghiệm hoặc câu chuyện riêng mà người khác không thể nhìn thấy ngay lập tức.
Khi hiểu điều đó, chúng ta không chỉ có thêm sự cảm thông với người khác mà còn học được cách quan sát chính mình. Thay vì chỉ hỏi “Tại sao mình lại như thế?”, có thể thử hỏi sâu hơn: “Điều gì đang diễn ra bên trong mình?”, “Mình đang cần điều gì?” và “Điều gì khiến mình phản ứng như vậy?”.

Sống chậm lại để nhận ra mình vẫn đang sống
Phần cuối của buổi chia sẻ mang màu sắc suy ngẫm hơn, xoay quanh hai câu thơ: “Có cánh rừng chết vẫn xanh trong tôi / Có con người sống mà như qua đời.”
Hình ảnh ấy gợi ra sự đối lập giữa việc tồn tại và thực sự cảm nhận mình đang sống. Một cánh rừng có thể không còn hiện diện nhưng màu xanh vẫn ở lại trong ký ức. Trong khi đó, một con người vẫn có thể đi làm, trò chuyện và hoàn thành những công việc thường ngày nhưng bên trong lại cảm thấy trống rỗng, mất kết nối hoặc thiếu ý nghĩa.
Những trải nghiệm khi tiếp xúc với các vấn đề tâm lý cũng cho thấy phía sau một người đang thu mình, nóng giận hay mất phương hướng có thể là những nhu cầu rất căn bản: được lắng nghe, được yêu thương, được cảm thấy an toàn và được kết nối với người khác.
Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào biểu hiện bên ngoài, đôi khi điều cần thiết là dành thêm một chút thời gian để lắng nghe câu chuyện phía sau. Với chính mình cũng vậy, sống chậm lại không có nghĩa là dừng bước, mà là dành thời gian nhận ra mình đang cảm thấy gì, đang cần gì và điều gì thực sự có ý nghĩa với mình.

Hiểu tâm trí để sống nhẹ nhàng hơn
Từ hiệu ứng ánh đèn sân khấu, mô hình tảng băng trôi, 8 giai đoạn phát triển tâm lý của Erikson đến tháp nhu cầu Maslow, buổi chia sẻ không chỉ dừng ở việc giới thiệu các lý thuyết tâm lý học.
Điều quan trọng hơn là những kiến thức ấy có thể trở thành một cách nhìn khác về con người. Khi hiểu rằng phía sau hành vi có thể là một nhu cầu chưa được đáp ứng, phía sau sự tự ti có thể là nỗi sợ bị đánh giá và phía sau một phản ứng mạnh có thể là những trải nghiệm chưa được giải quyết, chúng ta sẽ có xu hướng bớt phán xét và biết lắng nghe hơn.
Hiểu tâm trí là bước đầu để hiểu hành vi. Hiểu hành vi là cách để hiểu người khác và cũng là cách để hiểu chính mình.




